Het gezond verstand van dokter Semmelweis

09/03/2017

Het theatherstuk 'Semmelweis' vertelt het tragische verhaal van dokter Semmelweis en zijn strijd tegen kraambedkoorts. Wij gingen kijken naar de 'try-out' in Theater Antigone dinsdagavond, aan de vooravond van Vrouwendag. Het werd een bevalling zonder ernstige complicaties.

De twee grote thema’s in Semmelweis zijn de positie van de vrouw en de waarheid in de 19de eeuw. Toch is het stuk niet zonder actualiteitswaarde, nu we weer lijken terug te keren naar een meer patriarchale samenleving. Naast een pleidooi voor waarheidsliefde is het stuk dus ook een aanklacht tegen diepgeworteld seksisme.

Ziekenhuisscherm

untitled-design-4

Dokter Semmelweis

Het stuk begint met een beeld van een bewegend oog dat geprojecteerd wordt op ziekenhuisschermen. Waarschijnlijk het oog van een vrouw in barensweeën want op de achtergrond zien we door het scherm een schim van een vrouw die met opengesperde benen op het kraambed ligt. Dan gaan de lichten aan en komen Bruno Vanden Broecke (Semmelweis) en Jos Verbist (zijn overste) de scène opgelopen en beginnen ze met het assisteren bij de bevalling van een denkbeeldige vrouw. De denkbeeldige vrouw sterft aan kraambedkoorts en Semmelweis revolteert.

Monddood

De echte vrouw in dit stuk (gespeeld door de jonge West-Vlaamse actrice Silke Thorrez) heeft een passieve rol, ze is een decorstuk en ligt achter de schermen te lijden en weg te kwijnen terwijl de mannen op de voorgrond over haar lot beslissen. Ze is niet meer dan een proefkonijn en het kraambed een marteltuig. Ze gaat niet alleen dood, ze wordt ook monddood gemaakt. De eigenwijze Semmelweis wil daar iets aan veranderen. Hij symboliseert ‘het gezonde verstand’ terwijl dokter Klein voortdurend ‘het insitituut’ zit te verdedigen. Al zijn argumenten voor een betere hygiëne vallen dan ook in dovemansoren. Semmelweis gelooft teveel in cijfertjes. En waar haalt hij het lef om de autoriteit van zijn oversten in vraag te stellen.

Kopje kleiner

De kraamkliniek, symbool van de geboorte en het leven, wordt een oord des verderfs. In de volksmond begint men over ‘de moordkuil’ te spreken, je kan letterlijk beter bevallen op straat dan in de afdeling van dokter Klein terecht te komen. En als je er toch belandt probeer je verblijf er dan zo kort mogelijk te houden want hoe langer je er bent hoe hoger de kans dat je sterft aan kraambedkoorts. Maar het motto van dokter Klein blijft ‘beter duizend sterfgevallen dan honderd geboorten’. De vrouw is een bedreiging die beter kan sterven op het altaar van de wetenschap, zo heeft ze nog een nut voor de maatschappij.

Rede versus Ego

Langzaam aan verandert Semmelweis in een Don Quichot strijdend tegen een onzichtbare vijand in de vorm van kadaverdeeltjes en machtsstructuren.  Hij loopt een race tegen de klok die niemand anders hoort tikken. De acteurs wenden zich tot het publiek om hun gelijk te halen, alsof ze voor een vol auditorium elkaar de loef proberen af te steken. Het publiek mag scherprechter spelen en vormt  de mediator tussen Semmelweis en Klein. Semmelweis in gewone kleren doet een aanspraak op onze rede terwijl Klein in maatpak ons ego probeert te bespelen. Het levert vaak een beklijvend steekspel op.

Poets, wederom, poets

Je kan het stuk ook zien als een strijd tussen (vrouwelijke) intuitië en (mannelijke) arrogantie van de macht. De vrouw staat dan voor het leven, de ervaring en de man voor de dode letter van de wet. Semmelweis pleegt uiteindelijk vadermoord en voert zijn wil door. Hoewel hij zijn gelijk haalt is het het begin van het einde. Hij wordt overgeplaatst naar een andere kliniek. Nu is zijn eigen reputatie naar de vaantjes. Niemand wel hem (en zijn theorie) nog geloven. Zijn simpele remedie om de handen te wassen voor een bevalling wordt weggelachen. Hij wordt voor gek verklaard en aangemaand een toontje lager te zingen. De ziekenhuisschermen worden van de scene gehaald en Semmelweis voert een laatste dovemansgesprek tegen de zwangere vrouw onder de operatielampen – een smeekbede om niet naar de kraamkliniek te gaan. De vrouw antwoordt door het licht uit doen. Ook zij wil niet naar hem luisteren…

‘Semmelweis’ speelt nog tot zondag 12 maart in Theater Antigone en gaat dan op tournee door Vlaanderen

Dieter Stockman

Plaats een reactie